In vuur en vlam

Open haarden. De meeste van ons denken waarschijnlijk direct aan een open vuurplaats met brandende houtblokken waar van tijd tot tijd een extra blok op moet en waarvan het vuur regelmatig weer even opgepookt moet worden. Maar tijden veranderen en naast deze traditionele open haard, zijn er inmiddels tal van keuzemogelijkheden bijgekomen. Op hout, maar zeker ook op gas. Qua design spreken met name de doorkijkhaarden, eilandmodellen en hele brede sfeervuren tot de verbeelding. Zoveel huizen, zoveel haarden.

Over haarden bestaan binnen de branche helaas veel termen die kris kras door elkaar gebruikt worden. Met name over open haarden en inbouwhaarden is zeker geen sprake van eenduidigheid. Wat de één een open haard noemt, is bij de ander een inbouwhaard. In feite is een open haard een stookinstallatie in een vuurvaste mantel van doorgaans gemetselde stenen of staal. Ook de term inbouwhaard kan aan een dergelijke unit refereren. Een andere leverancier bedoelt met inbouwhaard een toestel met een ruit of deurtjes die wordt ingebouwd in een (nieuwe) wand, schouw of andere mantel. Stoken kan op gas of hout, zowel open als gesloten. Een derde variant, de inzethaard, is duidelijk anders. Hierbij gaat het om een haard, meestal van gietijzer of plaatstaal, die ingebouwd wordt in een bestaande haard om het rendement te verhogen. Een inzethaard wordt altijd gesloten gestookt; op hout, gas of elektrisch.

Open haard
De meest oorspronkelijke vorm van vuurtje stoken in huis gebeurt in een open haard. Goed bekeken een ‘gat’ in de muur, voorzien van een vuurvaste mantel, vuurkorf met aslade en rooster. Deze delen worden samengevoegd, met behulp van ankers en profielen in een wand gebouwd en op een schoorsteenkanaal aangesloten. Een rookklep voert de rook af naar de schoorsteen. Bij de ‘open inbouwhaard’ kan ook sprake zijn van een hittebestendige bodem van stookstenen; dit zijn kleine stenen die zijn ingemetseld, of prefab stookstenen op maat. Een open haard en/of inbouwhaard kan zowel op gas als hout gestookt worden. Bij nieuwbouw wordt ook het rookkanaal opgebouwd en volgens voorschrift geïsoleerd. Daarbij moet rekening worden gehouden met de ruimte (verbrandingskamer boven, kast en brandermechanisme onder). Soms is het dan makkelijk om als het ware de wand om de unit heen te bouwen.

Haardmantels
Voor het vervaardigen van de vuurvaste haardmantels kunnen diverse materialen worden gebruikt, elk met hun eigen (warmte)eigenschappen:

• Chamotte: Van oorsprong is chamotte een kleisoort die is veredeld door de toevoeging van gebakken en zeer fijngemalen klei. Hierdoor treedt bij het bakken vrijwel geen krimp meer op. Chamotte (beton) geeft langzaam warmte af.
• Keramiek: Voor keramische open haarden worden de achterwand en zijwanden geperst uit keramisch korrelmateriaal en daarna in één keer gebakken bij een temperatuur van ± 1300° C; de temperatuur in een open haard bij zeer hard stoken is maximaal 900°C.
• Isolatiesteen: Een variant op de keramische open haarden en die van chamottebeton is de open haard met isolatiesteen. De zichtbare achterwand is dan uit steenstrips opgebouwd, opgemetseld met vuurvaste kit. De ruimte achter deze stenen wordt volgestort met zelfbakkende chamottebeton. De welving in de achterwand kan bij dit type niet zo vloeiend worden gemaakt als bij de open haarden die alleen van chamottebeton zijn gemaakt.
• Gietijzer: Gietijzer is buitengewoon hittebestendig, maar kan bij snelle temperatuurwisseling soms scheuren. Om scheuring uit te sluiten worden daarom meestal losse delen tegen elkaar geplaatst. Gietijzer is voor open haarden zo geschikt, omdat je de mantel dubbelwandig kunt maken en het materiaal in een profilering kunt gieten, die de warmteafgifte van de haard bevordert. Bovendien kan de achterwand, net als de aloude haardplaat, van een fraai reliëf zijn voorzien. Gietijzeren achterwanden worden meestal met een convectiesysteem gecombineerd, omdat gietijzer heel heet wordt en de warmte kwijt moet.

Stenen en roosters
Bij zowel de open haard als de inbouwhaard, kunt u (hout)vuur stoken op een bodem van zogenoemde bodem- of stookstenen. U moet de as in dit geval wegscheppen met de asschep uit uw haardset. Tenzij u kiest voor een combinatie van stookstenen met daartussen een roostertje; de as valt dan via het rooster in een asbeker. In plaats van ingemetselde stookstenen, kunt u ook op maat gemaakte vuurkorven neerzetten.

Dan is er nog de optie van een stookrooster in plaats van stenen. De roosters waarop wordt gestookt zijn meestal van gietijzer of dik staal. De tanden of horizontale strippen zijn bedoeld om te voorkomen dat er houtblokken uit het vuur vallen. Die worden ook wel van smeedijzer, messing of roestvrijstaal gemaakt, en soms zelfs nog met de hand gesmeed. De tanden of strippen kunnen bijzonder fraai worden afgewerkt en vormen doorgaans de finishing touch van de open haard. Onder het rooster bevindt zich meestal een aslade; een praktisch hulpmiddel om de as in op te vangen en simpel weg te gooien.

Inzethaarden
De warmtecapaciteit van een open haard is nogal beperkt; bij houtvuur in een open haard maximaal 10%, bij een open gashaard maximaal 10-20%. Ten tijde van de energiecrisis, toen men meer rendement wenste van de open haard, is de inzethaard ontwikkeld: een stalen cassette met een deur, die simpelweg in het gat van de open haard of de gaskachel gezet kan worden. Het binnenwerk van een inzethaard wordt uitgevoerd in vuurvast steen of gietijzer en tegenwoordig ook in vuurvaste lamellen. Inzethaarden kunnen snel en zonder al teveel hak- en breekwerk geïnstalleerd worden. En eventueel ook weer makkelijk verwijderd worden; dit in tegenstelling tot een open- of inbouwhaard.

Inzethaarden zijn er in gas- en houtgestookte varianten en hebben in veel gevallen een convectiesysteem. Wilt u puur gemak, kies dan voor een gasinzethaard. Er zijn ook modellen met twee branders: de ene brander wordt met een thermostaat geregeld en zorgt voor de benodigde warmte, de andere brander kan met de hand geregeld worden en zorgt voor een constante vlammenzee.

Designhaarden
Wilt u een haard hebben die er letterlijk ‘uitspringt’, dan zit u goed met een hang-, voorzet- of eilandhaard. Deze opmerkelijke warmtebronnen hebben een individueel karakter waarmee ze een duidelijke ‘statement’ in de ruimte maken. Voorzethaard, hanghaard of eilandhaard; ze zijn vaak schitterend en zeer eigentijds van vorm en kleur.

Vrijheid, blijheid
De voorzet-, hang- of eilandhaarden zijn prefab haarden. Ze worden niet in de muur ingemetseld, maar hangen vrij aan de muur of plafond, staan tegen de wand of in het midden van de kamer. Draaibare hanghaarden zijn een trend op zich. Hierbij kun je het vuur naar elke richting van de kamer draaien. Eilandhaarden staan in het midden van een ruimte waar vrij omheen gelopen kan worden. Er moet dan een afvoerkanaal ondergronds (kruipruimte) gerealiseerd kunnen worden.

Een variant hierop zijn de nieuwe doorkijkhaarden. Deze worden bijvoorbeeld tussen de woonkamer en eetkeuken gebouwd, of tussen de slaap- en badkamer. Voorzethaarden zijn metalen haardbranders, die voor of onder een schoorsteen kunnen worden gezet. Een hanghaard is licht van gewicht, waardoor deze simpel aan de wand te hangen is. Deze haarden zijn meestal van plaatstaal, maar de ommanteling kan ook in koper of messing worden uitgevoerd. De afwerking kan op veel manier gebeuren: epoxeren, moffelen, spuiten, schuren, graviteren etc. Kortom: alle ruimte voor een persoonlijke haard.

Tip: een voorzethaard of hanghaard kan op een bestaand rookkanaal worden aangesloten.

Enkel- of dubbelwandig
De zogenaamde designhaarden zijn enkel- of dubbelwandig uitgevoerd. Een metalen mantel met goede warmtegeleidende eigenschappen neemt de temperatuur (van circa 900° C) gemakkelijk over. Daarom zijn de meeste modellen dubbelwandig. De buitenmantel wordt dan slechts handwarm en kunnen daarom ook in allerlei kleuren worden afgewerkt. Trendy rood of kanariegeel, of zelfs een eigen bedacht dessin is mogelijk.

Bijvoorbeeld wit met zwarte vlekken, net zoals uw hond. De dubbelwandigheid zorgt ervoor dat het rendement iets afneemt. Een verhoogd rendement is mogelijk door te kiezen voor een haard met een convectiesysteem: de lucht wordt opgewarmd en naar boven gevoerd. Daarvandaan wordt de opgewarmde lucht via uitblaasopeningen de kamer of eventueel een aangrenzend vertrek ingeblazen. In de kamer komt zo luchtcirculatie op gang. Dat geeft een aangenaam gevoel en verhoogt het comfort.

Vuur op zicht
Doorgaans zitten we lekker op de bank of in een fauteuil en kijken van daaruit naar de haard. De meeste haarden zijn frontmodellen, al dan niet met glas ervoor, en bieden alleen van voren zicht op het vlammenspel. Maar tegenwoordig willen we het vuur eigenlijk van ‘alle’ kanten kunnen zien. En dus zijn er diverse mogelijkheden: Bij een hoekmodel kan van twee zijden naar het vuur gekeken worden. Veelal strakke, moderne haarden zijn zo vormgegeven voor nog meer vuur-exposure. Bij een panoramamodel kunnen nog meer mensen van het vlammenspel genieten. Maar liefst aan drie zijden van de haard kan naar het vuur gekeken worden. Ook hier kan zowel op gas als hout worden gestookt en gekozen worden voor een haard met of zonder glas ervoor. Een tunnelmodel, ook wel doorkijkhaard of dubbelzijdig model genoemd, is ingebouwd in de wand op zo’n manier dat je ook aan de andere kant van de muur, meestal een andere kamer, naar dezelfde haard kan kijken.