Aanstekelijke warmte

Bij het kijken, kiezen en kopen van een geschikte haard of kachel komt heel wat kijken. Sfeer en warmte zijn de sleutelwoorden. Maar het gaat zeker óók over meer technische zaken zoals rendement en capaciteit, afmeting en plaats. En ook aspecten als veiligheid en ventilatie spelen een rol. Vuur in de praktijk.

Door de komst van de CV is het verwarmingsaspect op een laag pitje komen te staan. Juist de sfeer van het vlammenspel en de vormgeving van de haard en kachel zijn nu het belangrijkste. Daarom spreken we tegenwoordig voornamelijk over sfeerverwarming. Sommige haarden bieden vooral een dosis sfeer, terwijl andere modellen ook dat stukje verwarming serieus nemen. Willen we de haard puur als sfeermaker of ook als hoofdverwarming?

Open vuur
Praten we puur over sfeer en is het warmterendement te verwaarlozen, dan zal de keuze waarschijnlijk vallen op een open haard. Zodra je een open vuur hebt - of dat nu hout of gas gestookt is -, vliegt de warmte letterlijk door het rookkanaal naar buiten. Een open haard biedt grofweg 10% tot maximaal 20% rendement. Qua sfeer gaat er niets boven een open haard, maar een heel vertrek echt behaaglijk maken is er dus niet bij.

Tip: is er geen mogelijkheid voor een schoorsteen, dan zijn elektrische haarden of geleihaarden een sfeervol alternatief. Ze kunnen in principe overal in huis geplaatst worden, een rookkanaal is niet nodig. Soms wil er bij elektrische haarden nog wel eens een knopje zitten om wat extra warmte te genereren, maar ook bij deze varianten gaat het eigenlijk meer om sfeer dan om echte warmte.

Deur dicht
Wie naast een warm gevoel van binnen ook een warme kamer wil, kan nog steeds voor een open haard kiezen. Alleen wordt de constructie nét iets anders om het warmterendement te optimaliseren.

Als je voor een open haard met hout kiest, kun je het rendement verhogen door te kiezen voor een model met een glazen deur. De deur gaat open als je de houtblokken erin doet en direct weer dicht om de warmte niet te laten vervliegen. Een andere optie is het plaatsen van een inzethaard in de oorspronkelijke haard. Je behaalt zo een hoger rendement: wel ruim 65%!

Gashaarden voorzien van een glazen front geven het meeste rendement. Zowel in esthetisch als functioneel opzicht hebben de fronten een belangrijke meerwaarde. Ze geven een goed en afgeschermd zicht op de vlammen, maar zorgen er vooral voor dat de warmte niet wegvliegt. Bij gas hoef je er immers geen houtblokken op te gooien of het vuur aan te wakkeren, dus de noodzaak om een deur te openen is er niet. Door middel van de glasruit kun je de warmte ook veel beter beïnvloeden, omdat de luchttoevoer gedoceerd is. De brander is regelbaar en is in vele gevallen door een thermostaat gestuurd. Een gashaard met convectiesysteem geeft nog meer rendement, tot wel 90%. Vrijwel alle toestellen voor gas zijn standaard voorzien van een beveiliging, waardoor het gasvuur pas ontstoken kan worden als zowel de luchttoevoerklep als de rookgasafvoerklep geopend zijn.

Kachels
Ten opzichte van haarden geven kachels doorgaans meer warmte. Een houtkachel geeft gemiddeld 60% rendement, een tegel- of speksteenkachel zelfs 80 tot 90%. Heb je voor een paar eurocent per uur behaaglijkheid én comfort! Hoogrendementskachels kunnen uitsluitend met gesloten deuren worden gestookt, maar omdat de meeste kachels voorzien zijn van veel glas gaat dit niet ten koste van de sfeer. Gezien het hoge rendement van een kachel zijn de kosten van de aanschaf en eventuele voorzieningen die getroffen moeten worden voor de plaatsing van een kachel er dus vrij snel uit. Naast stralingswarmte levert een kachel ook convectiewarmte. Veel kachels hebben een extra grote warmteopbrengst en een regelbare verwarming. Ze beschikken dan over een naverbrandingssysteem in het bovenste stookgedeelte van de kachel.

Accumulerende warmte: Tegel- en speksteenkachels met een gewicht boven de 500 kg zijn zogenaamde accumulerende kachels. Een korte periode stoken betekent een doorlopende warmteafgifte van 6 tot zelfs 24 uur!

Convectiesysteem
Haarden en kachels met een convectiesysteem bieden optimaal rendement. Via een dubbele bekledingsrand rond de verwarmingskamer wordt koude lucht onderaan naar binnen gezogen en bovenaan als warme lucht weer naar buiten gelaten. De circulatie zorgt ervoor dat de temperatuur over het algemeen gelijkmatig over de hele ruimte wordt verdeeld. Je hoeft niet noodzakelijk de huiskamerlucht in het convectiesysteem te leiden, je kunt het luchttoevoersysteem ook op de frisse buitenlucht aansluiten. Zo wordt de huiskamerlucht vervangen door vers aangevoerde lucht en is er sprake van constante ventilatie. De lucht die door het vuur verwarmd wordt kan je doorgeleiden; via een flexibele slang naar de kamer of zelfs naar een aangrenzende kamer. Zo vervliegt de warmte niet, maar wordt optimaal gebruikt. Bij elk toestel - haard of kachel; gas of hout – van staal, kan een convectiesysteem worden aangesloten.

Binnenklimaat
Met het binnenklimaat – een woord dat je ongetwijfeld tegenkomt als je in de wereld van sfeerverwarming verdiept – wordt niet alleen warmte maar vooral de luchtgesteldheid bedoeld. Het binnenklimaat bepaalt het gevoel van comfort. De luchtgesteldheid wordt vooral bij open systemen voor een belangrijk deel bepaald door de luchtverplaatsing in de ruimte, die veroorzaakt wordt door het onttrekken van zuurstof in de kamer. De verbrandingslucht gaat met de rook mee de schoorsteen in en moet met verse lucht aangevuld worden. Hoeveel lucht hiermee gemoeid is, hangt natuurlijk af van de grootte van de haard of kachel, maar loopt al snel op tot zo’n 300 tot 400m3 per uur! Ook de kamertemperatuur bepaalt het binnenklimaat, en dus het gevoel van comfort. De warmte die een haard of kachel afgeeft is voor het grootste deel stralingswarmte. Soms komt daar ook nog een deel convectiewarmte bij (verwarmde lucht). In de meeste huizen bevindt de thermostaat van de centrale verwarming zich in dezelfde ruimte als de haard of kachel, namelijk de woonkamer. Omdat de thermostaat door de hitte van het vuur behoorlijk van de wijs kan raken is het verstandig deze nooit in het directe stralingsvlak van de haard of kachel te plaatsen!

Dicht is warmer: Mooi zo’n open open haard, maar niet erg warm. Geeft een ‘echte’ open haard een warmterendement van maximaal zo’n 20 procent, z’n broer met een dicht front (deurtje ervoor) maakt je kamer al veel behaaglijker, want daar is het rendement maar liefst 60 tot 80 procent.

Capaciteit
Voordat je een haard of kachel gaat uitkiezen, moet je eerst weten wat de capaciteit (vermogen) van de haard moet zijn. Dit is de hoeveelheid warmte die de haard kan produceren en wordt aangegeven in kilowatt (kW). Belangrijke criteria rond de inschatting van de benodigde capaciteit zijn onder andere: aanwezigheid van isolatie, hoeveelheid (dubbel glas) ramen, of er veel wind op het huis staat, het type woning (vrijstaand, rijtje, appartement). Een te laag vermogen leidt onherroepelijk tot koude winteravonden, terwijl een haard met een te hoog vermogen onnodig veel energie verbruikt. Veel mensen kopen een kachel of haard met een te groot vermogen, die vervolgens de ruimte zo sterk verwarmt, dat het toestel nooit op volle kracht kan branden.

Dit leidt tot onvolledige verbranding, een negatief binnenklimaat met teveel rookvorming én is slecht voor het milieu. Als je alleen voor de sfeer stookt, volstaat een toestel met een klein vermogen van maximaal 4-6 kW. Laat je over je specifieke situatie adviseren door een specialist.

Tip: bij speksteen- en tegelkachels volstaat een lager vermogen, omdat deze kachels een uitermate hoog rendement geven gedurende een langere tijd.

Capaciteit is de hoeveelheid warmte die de haard of kachel levert. Rendement is het percentage warmte dat in de te verwarmen ruimte terecht komt. Bij een laag rendement verdwijnt veel van de beschikbare warmte door het schoorsteenkanaal naar buiten, of is er sprake van onvolledige verbranding.

Veiligheid voorop
Bij de aanschaf van een open haard is brandveiligheid een belangrijk punt. Situaties waarin rieten daken, houten vloeren, houten skeletbouw en dergelijke aan de orde zijn, vragen om speciale isolatievoorzieningen bij de doorvoer van het rookkanaal. Voor wat betreft het rookkanaal, gelden twee hoofdregels: hoe groter de vuuropening, des te groter het rookkanaal; hoe korter het rookkanaal, des te groter de diameter. Bovendien moet het rookkanaal zo recht mogelijk zijn. En uiteraard moet de wand of vloer sterk genoeg zijn om de haard te dragen. Wanneer je bij een leverancier van haarden of kachels binnenstapt om naar de mogelijkheden te informeren, is het van wezenlijk belang dat je hem op de hoogte brengt van je woonsituatie om tot een veilige en betrouwbare sfeerverwarming te komen. De leverancier zal in ieder geval de onderstaande veiligheidsaspecten en de daaruit voortvloeiende keuzes bespreken.

Tip: laat je al naar gelang de isolatie van je woning adviseren door de detaillist, welk systeem het beste gekozen kan worden voor de gashaard: een open of gesloten systeem.

Voldoende ventilatie
Zeker bij nieuwbouw, maar ook steeds meer bij bestaande bouw is sprake van een sterke isolatie. Té goed geïsoleerde woningen kunnen echter bij het stoken van een open haard zuurstofgebrek veroorzaken en tot hoofdpijn leiden. Een toestel met een ‘gesloten systeem’ kan daar verandering in brengen. De categorisering open en gesloten systemen (of semi-gesloten bij kachels) heeft te maken met de wijze van luchttoevoer. Zoals je weet heeft vuur zuurstof nodig om te kunnen blijven branden, maar of je de lucht nu betrekt uit de kamer of uit de buitenlucht, maakt met name voor je veiligheid nogal wat verschil. Zeker als je een goed geïsoleerd (nieuwbouw)huis hebt.

• open systeem
  Een toestel met een open systeem zuigt de verbrandingslucht aan uit het vertrek waar het zich bevindt. Daarom is in een kamer met een open toestel goede ventilatie nodig. In een goed geïsoleerde kamer zonder ventilatie is het noodzakelijk een raam open te zetten als je de haard of kachel brandt; hoe tegenstrijdig dit ook mag lijken! Doe je dit niet, dan ontstaat er een zuurstoftekort in de ruimte. Bovendien ontstaat er in het vertrek een onderdruk wanneer door vuur lucht weggezogen wordt, terwijl er onvoldoende zuurstof via luchttoevoeropeningen wordt aangevoerd. Om die onderdruk op te heffen wordt er automatisch via andere wegen lucht naar binnen getrokken, bijvoorbeeld vanuit het afvoerkanaal van de haard of kachel. Zo kunnen ook vuile verbrandingsgassen het vertrek weer ingezogen worden. Haarden gestookt op hout hebben bijna allemaal een open systeem. Goede ventilatie is daarom essentieel als je voor deze stookwijze kiest. Ook gashaarden of kachels kunnen een open systeem hebben.
• gesloten systeem
  Alleen bij gashaarden/kachels spreken we ook over gesloten systemen. Een apart aangebracht luchttoevoerkanaal voert verbrandingslucht van buitenaf aan en voert rookgassen via een ander kanaal weer af. Het hele circuit is gesloten, waardoor er geen lucht uit de kamer wordt gebruikt. Problemen qua isolatie, onderdruk, rookgassen etc. zijn hierdoor opgelost. Groot voordeel is dat je ook weinig warmte verliest; je warmterendement is vele malen groter dan bij een open systeem. Iets om in de gaten te houden als je de haard/ kachel ook echt als verwarming wilt gebruiken en niet alleen voor de sfeer installeert.
• semi-gesloten systeem
  Voor houtkachels bestaat er ook nog het semi-gesloten systeem. Dat houdt in dat de zuurstof die nodig is voor de verbranding, niet meer uit de woonkamer betrokken wordt, maar met een extra aansluiting van buiten komt. Door deze techniek is het systeem in elke woning toepasbaar en blijft het leefklimaat optimaal. Bovendien ontstaat hierdoor een optimale verbranding, waarbij een hoog rendement van meer dan 80% kan worden gerealiseerd.

Thermostaat: Veel open haarden of kachels gestookt op gas hebben een thermostaat. Hiermee bepaal je zelf hoe hoog de temperatuur in de kamer wordt. Met een afstandsbediening zelfs gewoon vanuit je luie stoel! Ook sommige elektrische haarden hebben een aparte warmtethermostaat.

Keurmerken
Alle gashaardtoestellen moeten CE gekeurd zijn. De toestellen moeten zijn voorzien van een beveiliging, waarbij de gastoevoer wordt afgesloten mocht het vuur uit gaan. Bij het kopen van houtkachels moet je goed letten op een stevige constructie, een goede sluiting van de kachel en een secundaire verbranding (naverbranding van de rookgassen) die de veiligheid en het prestatievermogen van alle kachels ten goede komt. Daarnaast moeten alle houtkachels in Nederland voorzien zijn van een keurmerk als waarborg dat de kachel voldoet aan de gestelde, strenge milieueisen qua emissie (uitstoot) van schadelijke stoffen. Op dit moment zitten we feitelijk in een keurmerkloze periode, maar een speciaal Europees keurmerk is in de maak.

Tip: de detaillist is het aangewezen adres voor deskundig advies omtrent verplichte additionele beveiligingen in specifieke situaties.

Randvoorwaarden

• Ook het rookkanaal en het afvoerkanaal moeten van een bepaalde kwaliteit zijn om de veiligheid te garanderen. Daarom moeten kanalen TNO-gekeurd zijn; een puur technische keuring. Een KOMO-keur gaat nog verder: deze keurt de installatie én of het toestel aansluit bij het gemeentelijk Bouwbesluit.
• Gaskachels moeten regelmatig worden gecontroleerd (1 keer per jaar bij gemiddeld gebruik), anders kunnen er storingen optreden.

Tip: bewaar altijd de bijgeleverde handleiding, zodat de monteur de blokken na het schoonmaken weer precies zo terug kan leggen als bedoeld is. Dit is essentieel voor een goede verbranding.

• Laat de schoorsteen regelmatig schoonmaken door een erkend schoorsteenvegerbedrijf. Wordt dit niet gedaan, dan worden schades die voortvloeien uit problemen met de schoorsteen, mogelijk niet gedekt door de verzekering. En: een schone schoorsteen bevordert het milieu én de gezondheid!
• Laat een specialist beoordelen welke schoorsteen je nodig hebt en of eventueel de bestaande schoorsteen geschikt is.
• Wil je een schoorsteen bouwen of verbouwen, bedenk dan dat hiervoor de voorschriften uit het Bouwbesluit gelden. Informeer hiernaar bij de afdeling Bouw- en woningtoezicht van de gemeente. Een vergunning is inmiddels niet meer nodig.

Zonder ventilator
Er zijn gashaarden die rechtstreeks op de buitengevel aangesloten kunnen worden. Dit kan zijn voordelen hebben in woningen met mechanische ventilatie. Plaatsing zonder rookgasventilator is dan mogelijk. Dat geldt ook voor gashaarden met een gesloten verbrandingssysteem. Hierbij vindt de toevoer van de verbrandingslucht en de afvoer van rookgassen plaats door één concentrisch kanaal.

Juiste maat en plaats
Mooi zo’n haard of kachel in de winkel, maar laat je niet verleiden tot een té groot spektakel. Een belangrijk punt waar je bij het kiezen van een haard of kachel mee te maken krijgt is de afmeting. Deze dient in verhouding te staan tot de grootte van de kamer. Een gemiddelde haard is tussen de 50 en 75 cm breed, hoewel er tegenwoordig ook juist extra brede gashaarden zijn van wel anderhalve tot twee meter. Ook qua hoogte is een maatvoering van 50 tot 75 cm standaard. Kachels zijn er in talloze maten, maar de maatvoering zegt niet alles over de capaciteit. Zo kan een kleine kachel een groot rendement geven en omgekeerd. Laat je hierover goed informeren door de detaillist.

Garantie: Koop bij voorkeur een haard of kachel van een merk en altijd mét garantie. Informatie over kwalitatief goede haarden is te verkrijgen bij de Stichting Promotie Sfeerverwarming (SPS), waarbij alle belangrijke leveranciers en dealers zijn aangesloten. Secretariaat: Postbus 710, 6710 BS in Ede. Telefoon: 0318-655120.